Podstawy teoretyczne Terapii Skoncentrowanej na Emocjach (Emotion Focused Therapy - EFT)

Z uwagi na to, że jest to mniej znane podejście terapautyczne do prezentowanych obok, stąd przedstwaiony jest tu pełniejszy jego opis.

Leslie Greenberg, podczas wieloletnich doświadczeń terapeutycznych obejmujących: podejście psychodynamiczne, oparte na doświadczeniu (experiential), terapię poznawczo-behawioralną i systemową, opracowywał zintegrowane podejście terapeutyczne skoncentrowane na emocjach (emotion-focused). Podstawy tego podejścia opierają się na wnioskach wyciągniętych z praktyki terapeutycznej, z badań nad zjawiskami emocjonalnymi w kontekście terapii, a także z najnowszych badań nad rozwojem emocjonalnym i inteligencją emocjonalną.

W podejściu tym uwzględnia się integrację sfer poznania i emocji poprzez (a) bycie nastawionym na uczucia klientów i oferowanie propozycji pomocy w głębszym przetworzeniu doświadczenia i (b) łączenie poznania i emocji przez wykorzystanie poznania, by nadawać sens emocjom.

W procesie tym za pomocą świadomego myślenia w sposób introspektywny dokonuje się oceny strumienia skupionego na przeżywaniu. Taka refleksja nad doświadczeniem emocjonalnym, poprzez jego świadome przeżywanie i korzystanie z zawartych w nich informacji służące rozwiązywaniu problemów jest kluczowym składnikiem inteligencji emocjonalnej, której Greenberg przypisuje dużą wagę u umiejętności korzystania z doświadczeń emocjonalnych w radzeniu sobie z problemami życiowymi. Kluczową rolę odgrywa tu świadome myślenie, które odnosi się do oceny tego czy dana wskazówka emocjonalna jest zgodna z tym co ma wartość dla osoby. Można je wykorzystać w celu lepszego poznania doświadczenia emocjonalnego jako kombinacji odczuć cielesnych oraz związanych z nimi myśli i wyobrażeń.

Na nazwanie tej formy relacji Greenberg używa pojęcia „coaching emocjonalny” (coaching obecnie jako pojęcie kojarzy się głównie z dziedzinę consultingu i doradztwa biznesowego). Natomiast coaching emocjonalny („emotional coaching”) stanowi formę terapii traktowanej jako trening umiejętności w zakresie poprawy korzystania ze swych doświadczeń emocjonalnych i integrowania ich ze sferą poznawczą. Polega na trenowaniu ludzi w umiejętnościach służących rozpoznaniu tego, jakim emocjom można ufać traktując je jako adaptacyjne wskazówki do działania i podążać za nimi, z jakimi należy się konfrontować, jakie przezwyciężać, a jakie regulować czy przekształcać. Ma pomagać ludziom w identyfikowaniu emocji, odróżnianiu uczuć własnych od uczuć innych, w nabyciu umiejętności tolerowania emocji, syntetyzowania przeciwstawnych emocji, używania ich jako informacji, artykułowania uczuć za pomocą słów lub symboli, wykorzystywania emocji dla usprawnienia myślenia, rozwijania wiedzy o emocjach i refleksji nad nimi.

Trening w ujęciu Greenberga oparty jest na założeniu posiadania przez ludzi niezbędnych do rozwoju zasobów i możliwości, które można pomnożyć korzystając z pomocy trenera-terapeuty. Stąd jego zadaniem jest skupienie się na mocnych stronach, możliwościach i zasobach tkwiących w człowieku. Ważnym elementem ułatwiającym rozwój umiejętności emocjonalnych jest skupianie uwagi uczestnika na swym pozytywnym potencjale emocjonalnym i pomoc w mobilizacji osobistych zasobów. Wykorzystuje się tu psychoedukacyjny model uczenia się w oparciu o nabywanie doświadczenia, przy czym terapeuta pełni tu rolę posiadającego odpowiednie umiejętności przewodnika. Trening służyć ma poprawie osobistego i społecznego funkcjonowania, a założenia stanowiące jego podstawę w mniejszym stopniu odnoszą się do terapii zaburzeń i są traktowane bardziej jako uczenie umiejętności, głównie dotyczących świadomego korzystania z emocji, umiejętności ich regulacji i transformacji.

Zmiana odnosząca się tu przede wszystkim do sfery emocjonalnej nie jest jedynie powierzchowna i nie opiera się na wyuczeniu jedynie prostego zbioru umiejętności, ale na prowadzonym z uwagą i wyczuciem facylitowaniu. Wiąże się ze stopniowym podążaniem za emocjami ludzi i prowadzeniem ich w tym procesie poprzez pomoc w uświadamianiu im własnych procesów emocjonalnych. Autor ujmuje taki proces w następujący sposób: „możliwe jest wejście w wewnętrzną sferę emocji danej osoby, w miejsce, które jest poza rozumem i często poza słowami, i wywarcie na nią pozytywnego wpływu”. Leslie Greenberg postrzega w tym ujęciu terapeutę jako coacha emocjonalnego, którego rolą jest pomaganie ludziom w rozwijaniu umiejętności korzystania z emocji. Przyrównując terapeutę do coacha, autor łączy to pojęcie z jego źródłosłowem, odnoszącym się do rodzaju powozu przeznaczonego do długiej podróży. Coach w sytuacji terapii pełni rolę osoby umożliwiającej i pomagającej ludziom w „przeniesieniu się z punktu w którym się znajdują do miejsca, w którym chcą być – w kierunku wcześniej uzgodnionych celów”.

Odbywa się on poprzez ocenianie doświadczanych przez osobę chwila po chwili stanów emocjonalnych i zapewnianie przewodnictwa, które wykorzystując aktualnie doświadczany stan osoby pomaga jej jednocześnie przejść w stan bardziej przez nią pożądany. w coachingu emocjonalnym terapeuta dzieląc się własnym rozumieniem doświadczenia klienta, zarówno podąża za jego aktualnym procesem jak i prowadzi go ku nowym doświadczeniom.

Adekwatna regulacja opiera się na uświadomieniu sobie doświadczanych emocji, tak by móc je do siebie dopuścić i zaakceptować, czerpać zawarte w nich informacje służące rozwiązywaniu problemów. Uświadomienie takie umożliwia osobie rozpoznanie, czy przeżywana emocja jest adaptacyjna i może zostać użyta jako wskazówka czy też jest nieadaptacyjna. Greenberg i Safran ujmują to w sposób następujący: „Ludzie w terapii potrzebują nauczyć się, że lęk nie jest słabością, że ból nie zabije, że złość niekoniecznie musi  być czymś złym, ale że takie emocje pozwalają rozwiązać problem”.

Rozpoznanie nieadaptacyjnego charakteru emocji jest istotne dla możliwości dokonania ich przemiany w procesie terapeutycznym, gdyż najczęściej zostały one wyuczone w sytuacjach wywołujących wrodzoną reakcję emocjonalną takich jak na przykład strach jako reakcja na zagrożenie. Emocje takie w różnym stopniu mogą dezorganizować funkcjonowanie osoby, mogą też opierać się zmianie. Zależne jest to od tego jak wcześnie i jak intensywnie były one przeżywane, od częstości występowania i wyposażenia temperamentalnego. Wyuczone i włączone w schemat, nowo nabyte reakcje emocjonalne mogą stawać się automatycznymi, podobnie jak dziedziczone adaptacyjne reakcje. Wrodzone i wyuczone reakcje emocjonalne są zdolne do szybkiego integrowania się i mogą być aktywowane poprzez wyuczoną reakcję na bodziec.

Wyróżnienie przez LeDoux dwóch systemów emocji: szybkiego i wolnego, oraz związana z tym wyraźna opozycja pomiędzy nagłymi, automatycznymi emocjonalnymi tendencjami do działania i wolniejszymi, refleksyjnymi, przemyślanymi działaniami jest bardzo istotne dla efektywności funkcjonowania ludzi. w usprawnieniu funkcjonowania pomocne może być umiejętne korzystanie z poznania zasad takiego funkcjonowania i rozwój umiejętności radzenia sobie z emocjami w oparciu o regulację emocji. Pierwszym poziomem regulacji emocji jest zdolność do symbolizowania w świadomości emocji odczuwanych cieleśnie i tendencji do działania co służy tworzeniu złożonych odczuć. w przeprowadzanym w ten sposób procesie odczuwaniu emocji towarzyszyć ma uświadamianie sobie powodów jej doświadczania i rozwój umiejętność radzenia sobie z nimi.

Emocjonalne potrzeby mogą zostać stłumione w takim stopniu, że przestaną być świadome i dostępne w działaniu. Tłumieniu mogą podlegać impulsy do działania lub samo działanie. Przykładem może być złoszczenie się i kontrolowanie złości oraz nie odczuwanie jej w wyniku całkowitego stłumienia. Kontrolowanie emocji może się odbywać poprzez:

  1. zarządzanie sytuacjami w których można doświadczać emocji,
  2. przekształcanie własnych reakcji za pomocą powtórnej oceny sytuacji,
  3. tłumienie lub intensyfikowanie reakcji. Stosowanie ponownej oceny sytuacji ma bardziej adaptacyjny charakter niż tłumienie.

Powtórna ocena sytuacji, tworzenie nowego znaczenia i dostrzeganie szerszej perspektywy, kiedy emocja jest już wzbudzona i rozpoznana należą do ważnych aspektów inteligencji emocjonalnej i stanowią najważniejsze strategie emocjonalnej regulacji. Przedstawione strategie poznawcze wpływają na przekształcenie doświadczenia emocjonalnego. W kontrolowaniu emocji ważną rolę może odgrywać świadome myślenie, czego przykładem może być tendencja negatywnych myśli do podtrzymywania i intensyfikowania negatywnych emocji. Negatywne emocje mogą być ukierunkowane na bardziej konstruktywne działania albo transformowane w bardziej adaptacyjne emocje, które są bardziej korzystne i pomocne w rozwiązywaniu problemów. Przetwarzaniu emocji może służyć dostrzeganie różnych aspektów sytuacji, przypisywanie jej różnych przyczyn aby wyjaśnień, przewidywanie różnych konsekwencji, koncentrowanie się na dostępie do różnych zasobów wewnętrznych i zewnętrznych i opracowanie różnych strategii zaradczych.

W umiejętnym radzeniu sobie z doświadczanymi przez osobę emocjami potrzebna jest umiejętność rozróżniania pomiędzy rodzajami doświadczenia emocjonalnego i stosowania właściwych sposobów radzenia sobie z każdą z nich w danej sytuacji. Rolą coacha emocjonalnego jest nauczenie, że w różnych sytuacjach doświadcza się różnych emocji, oraz tego kiedy dane emocje mogą być użyte jako adaptacyjne wskazówki do działania, kiedy i z jakimi trzeba się konfrontować, oraz kiedy i jakie emocje należy pomijać, eksplorować, czy przezwyciężać.

Coaching emocjonalny opiera się na trzech głównych zasadach emocjonalnej zmiany, które zostały ustalone na podstawie badań, teorii i praktycznego stosowania:

  1. zwiększanie świadomości emocji,
  2. wzmacnianie regulacji emocji,
  3. zmiana emocji za pomocą emocji.

Świadomość Emocji
Polega ona na zachęcaniu do poszerzania świadomości emocjonalnej, która służy poprawie funkcjonowania na różne sposoby. Większa świadomość i umiejętność symbolizowania doznawanych przeżyć mocjonalnych za pomocą słów umożliwia dostęp do informacji jak i do tendencji do działania zawartych w emocji.

Regulacja Emocji
Druga zasada zmiany dotyczy regulacji pobudzenia emocjonalnego. Umiejętności regulacji emocji dotyczą właściwego identyfikowania i nazywania emocji, tworzenia adekwatnego dystansu wobec nich, ułatwienia doświadczania emocji pozytywnych, zmniejszenia podatności na doświadczanie negatywnych emocji, samouspokajania, odpowiedniego oddychania i odwracania uwagi. Regulacja może opierać się albo na umiejętnym zdystansowanie się od doznawanych emocji, albo na rozwijaniu zdolności do samouspokajania. Służyć temu mogą ćwiczenia refleksyjnej medytacyjnej i samoakceptacji. Pierwszym krokiem do samouspokojenia jest umiejętność akceptacji i odczuwania bolesnego doświadczenia. Uspokojenie sfery własnych emocji może się opierać o służące temu techniki (takie jak głębokie oddychanie, relaksacja, podejmowanie uspokajającego dialogu z samym sobą) i o samoakceptację, a także o akceptację i potwierdzenie ze strony drugiej osoby, co może przyczyniać się do internalizacji ochraniającej funkcji tej osoby. W procesie tym przydatne jest stosowanie metafor i wizualizacji dotyczących na przykład opiekowania się zranionym, wewnętrznym dzieckiem, doświadczania „głosu wewnętrznego” czy „wewnętrznego źródła mądrości”, lub znalezienia wyobrażonego, bezpiecznego miejsca.

Transformacja Emocji
Trzecia zasada zakłada przemianę jednych emocji za pomocą innych emocji. Oznacza to, że transformacja nieadaptacyjnego stanu emocjonalnego może się odbywać przez zastąpienie go inną, bardziej adaptacyjną emocją. z czasem bardziej przystosowawcza emocja pomaga przekształcić emocję dezadaptacyjną. w procesie takim ważną rolę może odegrać pobudzenie emocjonalne. Gdy osoba wspólnie z terapeutą uzna, że zamiast tłumić negatywne emocje, woli dotrzeć do innego, bardziej przystosowawczego uczucia, może w ten sposób zniwelować lub zastąpić stan nieadaptacyjny. Takie nowo wzbudzone uczucia pełnią rolę zasobów, które pomagają zmienić stany nieadaptacyjne. w treningu emocji docieramy do emocjonalnych źródeł nieadaptacyjnych zachowań po to pomóc osobie rozpoznać je, zaakceptować i przemienić w bardziej adaptacyjne sposoby reagowania, co skutkuje zwiększeniem elastyczności zachowań i w związku z tym bardziej adekwatnie do sytuacji  Kiedy terapeuta pomaga jej w dotarciu do emocji i w symbolizowaniu ich za pomocą słów, uczucia adaptacyjnego smutku, złości czy radości strukturują jej działanie w świecie, pomagając w rozwiązaniu problemów i nadając im nowe znaczenie. Strukturujące, adaptacyjne działanie emocji polega także na przeorganizowaniu starych, statycznych wzorców emocjonalnego reagowania w celu wytworzenia nowych, adaptacyjnych wzorców. Zmiana w zakresie emocji zachodzi wtedy, gdy bardziej adaptacyjny sposób przeżywania zastępuje czy przekształca stare, nieadaptacyjne wzory reagowania.

Fazy treningu emocji w EFT
Podczas prowadzenia treningu emocjonalnego konieczne jest stworzenie między trenerem a klientem bezpiecznej, opartej na empatii relacji. Służy ona doświadczeniu przez osobę emocjonalnego uspokojenia i wsparcia, aby móc pełniej zaangażować uwagę w doświadczanie swych cielesnych doznań. w takim kontekście emocjonalny coaching pomaga klientom w korzystaniu ze swoich emocji w sposób inteligentny w celu rozwiązywania problemów życiowych. Trening emocji odbywa się w ośmiu podstawowych krokach, stanowiących elementy dwóch faz: rozpoznania i porzucenia dotychczasowych nieadaptacyjnych wzorców zachowań.

Faza pierwsza, „rozpoznawanie własnych emocji” zawiera 4 kroki, które pomagają ludziom stać się świadomymi swoich emocji:

  1. Pomaganie ludziom stać się świadomymi swoich emocji.
  2. Instruowanie aby mogli przyjąć swoje doświadczenia emocjonalne, zezwolić na nie i zaakceptować je i uświadomić je sobie.
  3. Pomoc w opisaniu emocji słowami, co jest pomocne w nabyciu umiejętności rozwiązywania problemów.
  4. Pomoc osobom w uświadomieniu czy ich reakcje emocjonalne są ich głównymi odczuciami w danej sytuacji.

Faza druga, „odejścia od punktu do którego klient dotarł”, wymaga pójścia dalej i transformacji podstawowych emocji, jeśli jest to konieczne. Podobnie jak faza 1, odbywa się w 4 krokach.

  1. Pomoc w ocenieniu czy doświadczana emocja jest zdrową czy niezdrową reakcją na obecną sytuację. Jeśli jest zdrowa, może być traktowana jako przewodnik w dalszym działaniu, jeśli jest niezdrowa, należy poddać ją zmianie.
  2. Identyfikacja negatywnego głosu lub obrazu skojarzonego z podstawowymi niezdrowymi emocjami.
  3. Pomoc w znalezieniu alternatywnych, zdrowych reakcji emocjonalnych i potrzeb.
  4. Pomoc w zmianie destruktywnych przekonań, poglądów i emocji z wykorzystaniem nowego wewnętrznego głosu opartego na zdrowych podstawowych emocjach.

Poznanie przez ludzi sposobów korzystania ze swych uczuć, może być doskonałym przygotowaniem do rozwiązywania własnych problemów. Bycie motywowanym zarówno przez niechęć do doświadczania bólu i przez potrzebę opanowania nowych umiejętności oraz doświadczania ciepłego, empatycznego kontaktu, komfortu psychicznego i bezpieczeństwa, może bardzo sprzyjać mobilizowaniu nowych zasobów, służących lepszemu radzeniu sobie. w procesie tym uwzględnia się dwie perspektywy: wewnętrzną – chodzi tu o uzyskanie dostępu do poprzednio nieuznawanych zdrowych uczuć i potrzeb, i zewnętrzną – przez doświadczenie opartej na empatii relacji i doznanie potwierdzenia ze strony empatycznych osób.